Historia Palędzia - cz. II
Palędzie znajduje się w odległości 12 km na południowy zachód od Poznania, przy międzynarodowej trasie kolejowej Moskwa - Warszawa - Berlin. Najstarsze ślady człowieka w Palędziu pochodzą z okresu kultury łużyckiej z około 1400 - 300 lat p.n.e. Pierwsze dokumenty pisane dotyczące Palędzia pochodzą z 1387 roku. Palędzie nazywało się wówczas Palandze. Nazwa ta może pochodzić od staropolskiego „lęda”, „lędo” czyli zarośla, trzebież, karczunek, co oznaczałoby krajobraz powstały w wyniku prowadzenia gospodarki wypaleniskowej. Była to dawna posiadłość rodu Drogosławiczów, herbu Drogosław, zamieszkałego w Dąbrowie, Dąbrówce i Palędziu. Od 1580 roku miejscowość należała do Jędrzeja Dąbrowskiego, który miał tu 4 łany, 4 zagrodników oraz jednego cieślę i kowala. Parafia w Skórzewie.
W 1793 roku właścicielką Palędzia została Anna Gurowska. W tym samym roku Palędzie znalazło się w granicach zaboru pruskiego. W latach 1807 - 1815 Palędzie wchodziło w skład Księstwa Warszawskiego. W 1815 roku, po kongresie wiedeńskim, Palędzie weszło w skład Wielkiego Księstwa Poznańskiego. W 1821 roku w Palędziu było 16 domów i mieszkało w nich 178 mieszkańców. Należało ono wówczas do obwodu policyjnego Komorniki, a do dominium Konarzewo. Nazwę miejscowości pisano wówczas Palędzie.
W 1833 roku Palędzie należało do obwodu wójtowskiego Konarzewo i było jedną z 33 miejscowości tego obwodu. Wójtem był Jakóbowicz z Konarzewa. W 1845 roku w Palędziu nadal było 16 budynków mieszkalnych i zamieszkiwało 171 osób. Wszyscy byli katolikami należeli do parafii w Konarzewie. Wcześniej katolicy należeli do parafii w Skórzewie. W 1846 roku liczba budynków mieszkalnych nie zmieniła się i mieszkało w nich 178 osób. Nazwę miejscowości pisano wówczas Palendzie.
26 czerwca 1870 roku oddano do eksploatacji linię kolejową Frankfurt nad Odrą - Zbąszyń - Poznań. W pobliżu Palędzia urządzono stację kolejową, której nadano nazwę Dombrowka. W 1886 roku właścicielami Palędzia zostali Dzieduszyccy. Wieś i folwark wchodziły w skład obwodu wójtowskiego Konarzewo. W miejscowości znajdowały się 24 domy zamieszkałe przez 264 mieszkańców, wszyscy byli katolikami i należeli do parafii Konarzewo. Od 27 września 1887 roku do 31 stycznia 1925 roku Palędzie wchodziło w skład powiatu Zachodnio-Poznańskiego. W 1898 roku obszar Palędzia wynosił 210,7 ha., było tam 26 domów i zamieszkiwało je 223 mieszkańców, w tym 114 mężczyzn i 109 kobiet (7 ewangelików, 170 katolików, 5 Żydów i jedna osoba bezwyznaniowa). W 1909 roku w Palędziu mieszkało 225 mieszkańców. Nazwa miejscowości nadal brzmiała Palendzie.
Parafią dla katolików było Skórzewo, a dla ewangelików Zakrzewo. W 1912 roku obszar Palędzia wynosił 211,0 ha. Domów mieszkalnych było 38 i 20 budynków gospodarczych. Liczba mieszkańców wynosiła 295, w tym 146 mężczyzn i 149 kobiet (24 Niemców - w tym 23 ewangelików i jeden katolik, 271 Polaków - wszyscy katolicy).
W latach 1914 – 1918 mieszkańcy Palędzia walczyli na różnych frontach I wojny światowej. W 1918 roku na niemieckiej mapie wydanej w Lesznie, jest jeszcze nazwa Palendzie, a stacja kolejowa nosi nazwę Dombrowka. 11 listopada 1918 roku zakończyła się I wojna światowa, ale okres zaboru pruskiego skończył się w Palędziu 28 grudnia tego roku, po wybuchu Powstania Wielkopolskiego 1918. W 1919 r. nazwę miejscowości Palendzie zmieniono na Palędzie; nazwę stacji kolejowej Dombrowka zamieniono również na Palędzie.
W 1918 roku Stanisław Żelazek z Palędzia był jednym z delegatów powiatu Zachodnio-Poznańskiego na Polski Sejm Dzielnicowy, który obradował w Poznaniu w dniach 3 - 5 grudnia. Według danych pierwszego powszechnego spisu ludności, przeprowadzonego 30 września 1921 roku, w Palędziu było 48 domów mieszkalnych, 291 mieszkańców (bez objętych spisem wojskowym), w tym 138 mężczyzn i 153 kobiety. Wyznania rzymsko - katolickiego było 282 osoby, a ewangelickiego 9 osób. Narodowości polskiej było 281 mieszkańców, a narodowości niemieckiej 10.
1 lutego 1925 roku połączono dawne dwa powiaty Zachodnio-Poznański i Wschodnio-Poznański w jeden powiat poznański, Palędzie znalazło się w powiecie poznańskim. W 1927 roku na polu gospodarza Anioła w Palędziu znaleziono liczne groby z okresu kultury łużyckiej (ok. 1400 - 300 lat p.n.e.). 29 maja 1928 roku w miejsce zniesionych komisariatów obwodowych, utworzono obwody wójtowskie. Palędzie znalazło się w obwodzie wójtowskim Dopiewo. Wójtem był Powstaniec Wielkopolski, pułkownik Napoleon Koczorowski. Według drugiego powszechnego spisu ludności z 9 grudnia 1931 roku, powierzchnia ogólna Palędzia wynosiła 2,10 kilometra kwadratowego, natomiast powierzchnia jego użytków rolnych 2,03 kilometra kwadratowego (w tym gruntów ornych 1,83 kilometra kwadratowego). Było 40 budynków mieszkalnych i 292 mieszkańców.
W 1933 roku przy kolejnym podziale województwa poznańskiego na powiaty, gminy i obszary dworskie, Palędzie stało się jedną ze 177 gmin wiejskich w powiecie poznańskim. 27 września 1934 roku przy kolejnym podziale gmin wiejskich w powiecie poznańskim na gromady, Palędzie stało się jedną z 14 gromad w gminie Dopiewo i obszarem swym obejmowało dotychczasową gminę wiejską Palędzie. W 1937 roku zarządzeniem ministra komunikacji z 26 marca, linia kolejowa Warszawa Główna - Granica Państwa, biegnąca przez Palędzie, zaszeregowana została do kategorii linii pierwszorzędnych.
27 lutego 1938 roku przez Palędzie przejechał pociągiem premier niemiecki Herman Goering. Pociąg składał się z 5 salonek i 2 brankardów.
1 września 1939 r. rozpoczęła się II wojna światowa. W wyniku nalotu nieprzyjacielskich samolotów, 2 września 1939 roku zniszczeniu uległo Stanowisko Dowodzenia Poznańskiej Brygady Obrony Narodowej, znajdujące się w Palędziu. Jej dowódca pułkownik Stanisław Siuda wraz ze swym sztabem przeniósł się na zapasowe Stanowisko Dowodzenia w lesie Dąbrówka. Lata 1939 - 1945, to lata II wojny światowej, okupacji, terroru i represji okupanta hitlerowskiego.
W Lasach Palędzkich, w pobliżu Zakrzewa, znajdują się trzy skupiska grobów z ponad 12 tysiącami zamordowanych tu na początku okupacji hitlerowskiej Polaków. Wśród ofiar znaleźli się między innymi zamordowani w 1940 roku trzej kolejarze z Palędzia: Jakub Gorzyński, Jakub Jankowiak i Stanisław Woźniak. Mieszkańcy Palędzia walczyli na różnych frontach drugiej wojny światowej i ginęli w różnych obozach oraz więzieniach. W czasie wojny, nazwę Palędzie okupanci niemieccy zmienili na Brandrode.
24 stycznia 1945 roku Palędzie zostało zajęte przez wojska sowieckie. W Palędziu stacjonowała duża grupa żołnierzy radzieckich. 10 lutego 1945 roku kolejarze polscy wraz z żołnierzami radzieckimi rozpoczęli poszerzanie jednego toru normalnego o szerokości 1435 mm na tor „szeroki” 1524 mm, linii Kutno - Poznań - Palędzie - Zbąszyń - Berlin. Polegało ono na przesunięciu jednej szyny. Takie poszerzenie toru nazywano „przeszyciem”. Po poszerzeniu jednego toru, jechały zaraz po nim, za przesuwającym się na zachód frontem, pociągi radzieckie o szerszym rozstawie kół. Po “szerokim” torze jechało przez Palędzie sześć par pociągów, a po normalnym dwanaście par na dobę.
Początkowo semafory nie działały. Pociągi jechały na “rozkaz”. Służbę na stacji pełnili polscy kolejarze pod nadzorem żołnierzy sowieckich. Na stacji pewnego razu zatrzymał się radziecki pociąg pancerny. 25 marca 1945 roku został wprowadzony rozkład jazdy dla pociągów osobowych, m.in. relacji Poznań - Palędzie - Zbąszynek. Z punktualnością tych pociągów było jednak różnie. Pierwszeństwo przejazdu miały transporty wojskowe. Jeżdżono w zniszczonych i przeładowanych wagonach lub na stopniach. Często w wagonach towarowych.
8 maja 1945 roku wieczorem i następnego dnia, mieszkańcy Palędzia przeżywali radość z okazji zakończenia drugiej wojny światowej w Europie. Od tego momentu bardzo dużo transportów z wojskiem radzieckim przejeżdżało przez Palędzie z zachodu na wschód (żołnierze ci byli kierowani na wojnę z Japonią). Nocą, w połowie lipca 1945 roku przez Palędzie przejechał pociąg specjalny, którym jechał marszałek Józef Stalin ze swoją delegacją do Poczdamu, na konferencję “wielkiej trójki” (odbywała się ona w okresie od 17 lipca do 2 sierpnia 1945 roku). Ostatni pociąg po szerokim torze, o numerze 1000, z Frankfurtu nad Odrą do Brześcia nad Bugiem, przejechał przez Palędzie 1 października 1945 roku. Później szeroki tor został przekuty z powrotem
na normalną szerokość.
Willa w Palędziu 1886 roku
Dom z końca XIX wieku na rozbudowanym rzucie, składającym się z dwutraktowego prostokąta, z aneksem też prostokątnym, od południa w miejscu dawnego tarasu dobudówka, również w formie wydłużonego prostokąta. Jest również wieża na planie kwadratu. Bryła stanowi prostopadłościan, podpiwniczona, wysoki parter, pierwsze piętro z przylegającą czterokondygnacyjną wieżą - strona wschodnia; od północy niższy aneks, podpiwniczony, parterowy z półpiętrem; od południa nowa, parterowa przybudówka. Wejście do budynku strona wschodnia, przy wieży w partii cokołu jednobiegowe schody.
Dachy wklęsłe, dwupołaciowe z niewielkim kątem nachylenia płaszczyzny, wsparte na płatwiach stropowych. Dach kryty obecnie papą na deskowaniu. Wieża pokryta jednopołaciowym dachem z okapem podtrzymywanym osiowo z dekoracyjną sterczyną zamkniętą łukiem. Elewacje zdobione: boniowaniem, gzymsy, profile, cokoły, blendy, zworniki, flankowania pilastrami toskańskimi, płyciny, belkowania, dach wsparty na profilowych kroksztynach, powyżej okapu profilowana horyzontalnie jednoosiowa balustrada tarasu. Wnętrza z dobrze zachowaną dekoracją architektoniczną. Ściany pokoju na parterze, strona wschodnia, obiega fryz z konsolkami, występują motywy rybiej łuski i półrozetki, podziały w fasecie i na stropie wyznacza półwałek z aplikowanym motywem gęstej plecionki, w kwadracie i romboidalnych płycinach ornament roślinny. Podobnie pokój po stronie zachodniej, gdzie ściany zakończone fryzem, z wolutami, konsolkami i liściem akantu, wykonane w stiuku.
źródło: Goniec Dopiewski 01/2009
Na podstawie materiałów zgromadzonych w Gabinecie Pamiątek Historycznych w Dopiewie, do druku przygotował Eligiusz Tomkowiak
